İran savaşı hangi ülkelere kazandırabilir, en kırılgan ülkeler hangileri?

Küresel enerji piyasaları ve tedarik zincirlerindeki sarsıntılar nedeniyle, dünyanın bazı ülkeleri sert ekonomik sonuçlara hazırlanırken, diğerleri bu kaosun içinde yeni stratejik fırsatlar bulabilir. ABD-İsrail'in İran'a karşı yürüttüğü savaş, bölge ve dünya için dramatik sonuçlar doğuruyor.Bu durum Körfez ülkelerini istikrarsızlaştırdı ve Ortadoğu genelinde yüz binlerce insanı evlerini terk etmeye zorladı.Savaş bölgesinden daha uzakta ise petrol fiyatlarındaki artış ve özellikle Hürmüz Boğazı ile çevresindeki deniz trafiğinin aksaması, tüketiciler ve işletmeler için maliyetleri artırıyor.Peki bu türbülans en çok hangi ülkeler kaybettirecek veya kazandıracak?Rusya İran, Rusya için kilit bir müttefik ve önemli bir askeri ortak.Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney'in öldürülmesi, Suriye'de Beşar Esad'ın devrilmesi ve Venezuela'da ABD'nin Nicolás Maduro'yu yakalamasının ardından Moskova için bir başka diplomatik darbe anlamına geliyor.Ancak Ortadoğu'daki çatışma, ABD askeri kaynaklarını başka yöne kanalize ettiği için Rusya'ya Ukrayna'daki kendi savaşında avantaj sağlayabilir.BBC News Rusça'ya konuşan Paris Siyasal Bilimler Enstitüsü Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nde Doç. Dr. Nicole Grajewski, "Patriot füzelerinin ve hava savunma sistemlerinin tüketilmesi Rusya için faydalı çünkü bu, Ukrayna'nın piyasadan alabileceklerini sınırlandırabilir" dedi.Uzmanlar, Tahran'ın İran yapımı Şahid insansız hava araçlarına olan artan ihtiyacının, Moskova'nın Ukrayna'daki kabiliyetleri üzerinde önemli bir etki yaratmayacağı yorumunda bulunuyor.ABD'deki Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Çalışmaları Merkezi'nin Avrasya Direktörü Hanna Notte, BBC News'e verdiği demeçte, "Rusya, Ukrayna'daki savaşın başlangıcında, İran'ın Şahid insansız hava araçları ve daha da önemlisi, bu insansız hava araçlarının üretim teknolojisi ve lisanslarını sağladığı çok özel bir dönemde savunma işbirliği için İran'a bağımlıydı (2022-2023). "Şimdi savaşın öyle bir aşamasındayız ki, Rusya Ukrayna'daki savaşa devam etmek için İran'a ihtiyaç duymuyor. Rusya kendi başına Şahid insansız hava araçları üretebiliyor" dedi.Diğer yandan, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatmasıyla petrol ve doğalgaz sevkiyatının sekteye uğraması ve yakıt fiyatlarının fırlaması Ukrayna'daki savaş nedeniyle önemli bir baskı altında olan Rusya için bir nebze mali rahatlama sağlayabilir.Rusya'nın federal bütçesi, ülkenin varil başına 59 dolardan petrol ihraç etmesine büyük ölçüde bağımlı ancak ham petrolün fiyatı önemli ölçüde artarak varil başına 120 dolar seviyelerini gördü.Körfez ülkelerindeki büyük petrol üreticilerinin üretimlerini kısmasıyla birlikte Rusya, Çin ve Hindistan gibi önemli pazarlara daha fazla petrol ihraç edebilecek duruma gelebilir.Küresel enerji ve emtia piyasası istihbarat şirketi Argus'un Baş Ekonomisti David Fyfe, "Hindistan daha önce Rus petrolü alımlarını azaltmaya teşvik edilmişti ancak ABD tarafından en azından önümüzdeki ay için Rus petrolü alımına yeniden izin verilmesi yönünde bir tür istisna tanındı" diyor."Ve bazı sorunları hafifletmek için Rus petrolüne uygulanan yaptırımların bir kısmının azaltılması konusunda zaten bazı görüşmeler yapılıyor" diye ekledi.Çin Çin, İran'a karşı yürütülen savaştan henüz dramatik ölçüde etkilenmedi ancak yine de olumsuz etkilerini hissedecek.Küresel Enerji Politikası Merkezi'ne göre, Çin'in ithal ettiği ham petrolün sadece yaklaşık yüzde 12'si İran'dan geliyor.Dahası, Çin birkaç aylık yetecek kadar petrol rezervine sahip ve bundan sonra kolayca Rusya'dan yardım isteyebilir.Ancak Fyfe'ye göre Çin'in "ihracat odaklı sanayi sektörü" de bundan etkilenecek.Çin'in Gayri Safi Yurtiçi Hasılası'nın (GSYİH) yaklaşık yüzde 20'sini oluşturan ihracat, düşen emlak fiyatları ve zayıf yurtiçi harcamalarla halihazırda zorlanan ekonomisinin temel itici gücü haline geldi.Hürmüz Boğazı ve çevresindeki deniz trafiğindeki aksamalar Çin için büyük bir sorun teşkil etmiyor ancak Batı'ya giden Çin ürünleri için Atlantik'e ulaşmak kritik önem taşıyor.Arap Yarımadası'nın diğer tarafında ise Asya, Avrupa ve Afrika'yı birbirine bağlayan Babülmendep Boğazı'nda, İran tarafından desteklenen Yemen merkezli silahlı bir milis grubu Husiler tarafından saldırılar düzenlendi.Londra merkezli düşünce kuruluşu Chatham House'da Ortadoğu uzmanı Neil Quilliam, "Bunun bedeli çok yüksek" diyor."Bu, yolculuğa 10 ila 14 gün daha ekliyor. Ve mallara bağlı olarak, ortalama bir gemi için yaklaşık 2 milyon dolar ek maliyet getiriyor."İngiltere'deki Kraliyet Birleşik Hizmetler Enstitüsü'nden Philip Shetler-Jones, BBC News'e verdiği demeçte, İran'a karşı savaşın Çin'e diplomatik fırsatlar sunabileceğini, zira Çin'in kendisini ABD'ye karşı "sorumlu bir denge unsuru" olarak konumlandırmaya çalıştığını söylüyor.Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump'ın aksine, istikrarlı ve öngörülebilir bir küresel lider imajını yansıtmaya devam edecek.Ayrıca bu çatışma, Pekin için Trump'ın Tayvan da dahil olmak üzere diğer gerilim noktalarına nasıl yanıt verebileceğine dair "ipuçları arama" fırsatı da olabilir.Gelişmekte olan ülkelerOrtadoğu petrol ve doğalgazına büyük ölçüde bağımlı olan Güneydoğu Asya ülkeleri, savaştan ağır şekilde etkilenecek.Bazıları ise ekonomik etkileri olabildiğince erken hafifletmek umuduyla şimdiden sert kemer sıkma önlemleri almış durumda.Vietnam'da savaşın başlamasından bu yana dizel fiyatları yüzde 60 oranında arttı ve hükümet mümkünse herkesin evden çalışmasını istiyor.Ham petrolünün yaklaşık yüzde 95'ini Ortadoğu'dan ithal eden Filipinler'de, acil hizmetlerde çalışanlar hariç, kamu sektörü çalışanları artık haftada dört gün çalışıyor.Pakistan'da da bankalar hariç tüm kurumlarda benzer kısıtlamalar getirildi.Mümkün olan her yerde evden çalışma emirleri verildi ve üniversite dersleri çevrimiçi ortama taşındı.Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif televizyonda yaptığı konuşmada, ülkenin yakıt rezervlerini korumanın ve dikkatli bir şekilde paylaştırmanın hayati önem taşıdığını söyledi.Bangladeş'te hükümet panik alışverişleriyle mücadele ediyor.Benzin istasyonlarında oluşan uzun kuyruklar nedeniyle, otomobiller için günlük 10 litre, motosikletler için ise sadece 2 litre olmak üzere yakıt kısıtlaması getirildi.Ancak savaşın sonuçları enerji kıtlığının çok ötesine uzanabilir.Dünyanın dört bir yanındaki çiftçiler, gıda yetiştirmek ve mahsulleri hava koşullarına dayanıklı hale getirmek için gübrelere bağımlı.Herhangi bir aksama küresel gıda güvensizliğine yol açabilir.Quilliam, " Dünya üre üretiminin %30'u, yani gübrede kullanılan hammadde, Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor. Üre, ham petrolün kırılması işleminden elde edilen petrokimyasallardan geliyor. Dolayısıyla, küresel pazarlardan ürenin %30'unun çekilmesi, küresel gıda güvenliği üzerinde önemli bir etkiye sahip olacaktır" dedi.Dünyanın en büyük doğalgaz ihracatçılarından ve gübre için üre üreticisi olan QatarEnergy, tesislerine yönelik saldırıların ardından, şirketlerin üretimi ve teslimatları geçici olarak durdurmasına olanak tanıyan acil bir önlem olan mücbir sebep ilan etmek zorunda kaldı.Quilliam, "Altı, dokuz ay sonra gıda güvenliği ve enflasyon açısından bir etki görebilirsiniz" diyor ve ekliyor:"Henüz gerçekleşmeyebilir, ancak mahsuller azaldıkça veya çiftçiler gübre temin etmekte zorlandıkça, uzun vadeli bir etki göreceğiz."BBC News Hintçe ve BBC News Rusça'dan Elizaveta Fokht'un katkılarıyla hazırlandı. Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve kontrol edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisinde yapay zekadan da faydalanıldı.